Wespen, bijen en andere vliesvleugelige insecten
Eerste hulp 30 mei 2018

Wespen, bijen en andere vliesvleugelige insecten

Van april tot september krijgen we te maken met wespen, bijen, hommels en andere leden van de familie der vliesvleugeligen. Sommigen onder ons verrichten buitenwerk en lopen dus beroepshalve het risico gestoken te worden door deze insecten. 

Over het algemeen zijn deze insecten van nature weinig geneigd tot agressie en steken ze pas wanneer ze zich bedreigd voelen.

Toch moet men in het bijzonder waakzaam zijn in volgende situaties :

  • Werken gericht op het onderhoud van buitenplaatsen : bossen, tuinen, parken, tuinbouw, sport en ontspanningsplaatsen, in het bijzonder wanneer deze werken het verzamelen van afval, het leegmaken van vuilbakken, etc, inhouden.
  • In landelijk en bosrijk gebied : landbouw, topografie, aanleg, controle van werven, …
  • Onderhouds-, herstel- of demontagewerk aan daken of isolatie, hangars, afdaken, …
  • Het verwijderen van wespennesten.

 

Gezondheidsrisico’s

Meestal hebben wespen- of bijensteken geen ernstige gevolgen. Toch komen er in België jaarlijks zo’n 3 tot 5 overlijdens voor als gevolg van steken.

De gezondheidsrisico’s zijn :

  • Plaatselijke lichamelijke reacties door een enkele steek of door een beperkt aantal steken
  • Algemene lichamelijke reacties ten gevolge van veelvuldige steken
  • Allergische reacties

 

Plaatselijke reacties

Een bijen- of wespensteek wordt toegebracht via een angel die gif inspuit. Bij een bijensteek blijft de angel steken in de huid. Dit is niet het geval bij wespensteken, met als gevolg dat deze wespen verscheidene keren kunnen steken.

Het gif leidt tot een hevige plaatselijke pijnreactie. De huid rondom de gestoken plek wordt rood en gezwollen. Soms doet er zich netelroos voor. Ook kan de zwelling van huid zich uitbreiden , bijvoorbeeld een steek in de hand kan leiden tot een gezwollen hand, onderarm of zelfs hele arm. 

De plaats waar gestoken werd kan achteraf ontstoken raken en moet dus behandeld worden als een wonde.

Er dreigt werkelijk gevaar wanneer de mond of luchtwegen getroffen worden door de angel. Indien de slijmvliezen opzwellen kan dit de ademhaling bemoeilijken en kan men verstikken door obstructie van de luchtwegen.

 

Algemene reacties bij herhaaldelijke steken

Bij herhaaldelijke steken krijgt het lichaam heel wat gif te verduren. Hierdoor kunnen rode bloedlichaampjes vernietigd worden en kunnen er zich problemen voordoen in de nieren. Zelfs een cardiovasculaire shock kan het gevolg zijn. In de meeste gevallen vallen de gevolgen te genezen : bij wespensteken ligt de dodelijke dosis voor de niet-allergische volwassene op 40 steken per kilo lichaamsgewicht.

 

Allergische reactie (anafylactische shock)

De allergische reactie verloopt in twee fasen.

  • Bij sommige personen doet zich een sensibilisatiefase voor bij een eerste steek. Het immuunsysteem wordt dan geactiveerd en bepaalde antilichaampjes specifiek aan het gif (IgE) worden afgescheiden.
  • Bij een volgende steek gaat de confrontatie tussen het gif en de specifieke antilichaampjes een allergische reactie uitlokken. Dit is de reactiefase. Eén enkele steek kan bij een gesensibiliseerd individu al deze reactie voortbrengen.

Plaatselijk manifesteert de allergische reactie zich in jeuk rondom de plaats waar gestoken werd. De huid rondom de steek wordt in sterke mate gezwollen en rood en dit kan zich ook uitbreiden naar andere plekken op het lichaam of zelfs over het gehele lichaam.

Algemene symptomen die zich kunnen zich voordoen :

  • Veralgemeende netelkoorts
  • Afgenomen bloeddruk en een verhoging van de hartslag
  • Een bronchospasme (verkramping van de spieren rond de luchtpijp)
  • Een zwelling van het wangslijmvlies en de bovenste luchtwegen
  • Bewustzijnsverlies, duizeligheid
  • Buikpijn, misselijkheid, braken, buikloop

De situatie kan verergeren en in een coma of zelfs een overlijden resulteren. 

Soms doet de allergische reactie zich zeer snel voor (binnen een paar minuten) en veralgemeent de reactie zich rechtstreeks, hetgeen een anaflyactische shock voortbrengt waarop een adequate medische respons vereist is.

 

Preventie


Algemene opmerkingen

  • Vermijd in de mate van het mogelijke risicovolle buitenactiviteiten (hagen knippen, struiken verwijderen, afval ophalen…) in de volle hitte, want zweet trekt wespen en bijen aan.  
  • Houd drankrecipiënten steeds gesloten, zeker als het om gesuikerde dranken gaat. Opgelet met geopende blikjes !
  • Vermijd bruuske bewegingen in de buurt van insekten, en zeker indien men zich nabij een nest bevindt. Het insect zal zich bedreigd voelen en stoffen verspreiden die zijn soortgenoten aantrekken. 

 

Werkkledij en persoonlijke beschermingsmiddelen

  • Geef de voorkeur aan bedekkende kledij, met inbegrip van het hoofd (hoofddeksel), gesloten aan hals zowel als de polsen, en van een textuur die bescherming kan bieden tegen angels.
  • Vermijd fel gekleurde of zwarte kledij, dit trekt insecten aan. Kies eerder voor bruine, groene of witte kledij. 
  • Draag handschoenen.
  • Voor personen die beroepshalve nesten moeten verwijderen of vernietigen, bestaan er gespecialiseerde beschermingsmiddelen (zoals gezichtsbedekking).

 

Verbandkoffer

Aan de standaardinhoud van de verbandkoffer voegt men toe :

  • Een kalmerende crème
  • Een reddingsdeken
  • Een ontsmettingsmiddel  in unieke dosissen.

 

Desensibilisering

Enkel patiënten die systemische reacties (netelroos, zich onwel voelen, shock) na een bijen- of wespensteek en bij degenen waarbij huid- en bloedtesten (antilichaampjes IgE specifiek aan het gif, tryptasen) positief zijn, moeten naar het ziekenhuis om gedesensibiliseerd te worden door een gespecialiseerde arts.

Verdere opvolging is nodig bij personen :

  • met een sterke allergische reactie (zwelling met een diameter van meer dan 10mm) 
  • waarbij de reacties steeds sterker werden bij opeenvolgende steken
  • waarbij de allergische reactie zich voordeed over het ganse ledemaat en/of bij een anafilactische reactie
  • die door verschillende insecten gelijktijdig werden aangevallen (zwerm).

Deze personen lopen een groot risico, niet zozeer omdat zij vatbaarder zouden zijn voor allergische reacties maar wel omdat de reacties heviger zullen zijn. 
 

Wat te doen wanneer men gestoken wordt

Bij een gering aantal steken, en een eerder gematigde plaatselijke reactie :

  • Verwijder de angel met je nagel of de botte kant van een mes. Vermijd daarbij de gifklier te raken. Het Antigifcentrum raadt af een pincet te gebruiken, omdat dit de kans verhoogt dat men de gifklier openprikt. Ontsmet de plaats waar de angel stak, beschouw het als een kleine wonde, om een bijkomende infectie te voorkomen.
  • Breng ijscompressen aan en daarna een kalmerende crème. 

 

Bij veelvuldige steken en een ernstigere allergische reactie :

  • Moet arts of medische hulpdiensten (112) erbij worden geroepen gezien de toestand een specifieke behandeling naargelang de ernst van de reactie vereist
  • Het slachtoffer dient in uitgestrekte houding te gaan liggen en bedekt te worden om een shocktoestand te voorkomen.

Voor allergische werknemers kan het nuttig zijn een adrenalinespuitje, dat klaar voor gebruik is, achter de hand te hebben, maar enkel indien dit voorgeschreven werd door de behandelende arts.  De toediening van deze urgentiebehandeling is trouwens niet zonder risico, bij sommige personen doen er zich contra-indicaties voor.  

 

Gebaseerd op een tekst van Dr Jean-Louis Giot.