De hervorming van de werkloosheid verhoogt het psychosociale risico binnen de OCMW's

De beleidswijzigingen op het vlak van werkloosheidsuitkeringen leiden tot een toenemende toestroom van burgers naar de OCMW’s. Deze trend is al aan de gang en zal de komende maanden alleen maar toenemen, wat wordt bevestigd door de reacties die Cohezio ontvangt van verschillende aangesloten OCMW’s.

Deze verschuiving betekent niet alleen een toename van het aantal aanvragen voor een inkomen bij de sociale integratie, maar ook een aanzienlijke toename van het aantal conflicten aan het loket. Maatschappelijk werkers zien steeds meer mensen die kampen met ernstige psychosociale problemen. De voortdurende financiële onzekerheid veroorzaakt angst en stress, en het verlies van de uitkering wordt ervaren als sociale uitsluiting, wat hun zelfrespect ernstig aantast.

De teams van de OCMW’s voelen nu al de gevolgen van deze toegenomen complexiteit. Het personeel wordt geconfronteerd met een zwaardere emotionele belasting en een verhoogd risico op compassiemoeheid, omdat ze dagelijks de wanhoop en frustratie van de burgers moeten opvangen.

Deze situatie zorgt voor een breekpunt, omdat maatschappelijk werkers gedwongen worden om de grenzen van hun aanpassingsvermogen te verleggen. Dit eist onvermijdelijk zijn tol op hun geestelijke gezondheid. Het is de verantwoordelijkheid van HR-managers, werknemers en preventieadviseurs in de publieke sector om nu actie te ondernemen. Bij sommige OCMW-teams gaan de alarmbellen al af.

Het gaat namelijk niet om een eenvoudige structurele golf, maar om een vloedgolf die een geavanceerde preventiestrategie vereist. Een strategie waarbij Cohezio ondersteuning kan bieden.

De psychosociale risico’s (PSR’s) op het werk zijn factoren die de mentale, emotionele en fysieke gezondheid van de werknemers kunnen aantasten als gevolg van bepaalde arbeidsomstandigheden. In de context van de huidige crisis worden maatschappelijk werkers, en dan vooral die van de OCMW’s, geconfronteerd met specifieke psychosociale risico’s die een onmiddellijke impact kunnen hebben niet enkel op hun eigen welzijn, maar ook op de kwaliteit van de begeleiding van mensen in moeilijkheden.

1. Werkoverlast en verhoogde druk

De hervorming van de werkloosheid, de institutionele eisen en de toegenomen vraag naar ondersteuning voor werkzoekenden zullen de werklast van de maatschappelijk werkers van de OCMW’s waarschijnlijk verhogen, vooral in stedelijke gebieden. Administratieve taken en follow-up zullen talrijker en complexer zijn, met hoge eisen wat betreft reactiviteit en rendement, wat werkoverlast tot gevolg kan hebben. Deze stress kan leiden tot:

• Burn-out door inefficiënt beheer van tijd en middelen, maar ook door een gebrek aan personeel om hiermee om te gaan.
• Professionele vermoeidheid gekoppeld aan de emotionele last van het bieden van ondersteuning.
• Een gebrek aan tijd voor kwaliteitsvolle ondersteuning, wat kan leiden tot frustratie, woede en agressie.

2. Emotionele druk en secundaire stress

Maatschappelijk werkers worden vaak geconfronteerd met situaties van sociale onzekerheid, geweld of trauma bij de gerechtigden. In tijden van crisis kunnen maatschappelijk werkers nog meer blootgesteld worden aan zeer verontrustende verhalen van mensen met veel pijn. Dit kan leiden tot:

•  Secundaire of empathische stress, die optreedt wanneer maatschappelijk werkers de emoties en het lijden van gerechtigden internaliseren.
• De ontwikkeling van emotionele problemen (angst, schuldgevoelens) als gevolg van het onvermogen om mensen efficiënt te helpen in een steeds meer gespannen omgeving.

3. Waarden- en verwachtingsconflicten

De maatschappelijk werkers van het OCMW worden vaak geconfronteerd met waardeconflicten, vooral wanneer ze overheidsbeleid moeten toepassen dat volgens hen niet altijd beantwoordt aan de werkelijke behoeften van de gerechtigden. Zo kunnen bijvoorbeeld bezuinigingen op werkloosheidsuitkeringen, eisen om werk te vinden, zelfs voor kwetsbare mensen, of verlagingen van sociale uitkeringen op gespannen voet staan met de beroepsethiek van maatschappelijk werkers. Deze interne spanningen kunnen leiden tot:

• Cognitieve dissonantie, een gevoel van innerlijk conflict tussen de handelingen en de persoonlijke waarden.
• Een gevoel van machteloosheid of frustratie tegenover overheidsbeleid dat als inefficiënt of oneerlijk wordt beschouwd.

• Het gevoel “tussen twee vuren” te zitten wordt versterkt, wat leidt tot uitputting, omdat het moeilijk is om administratieve verplichtingen te verzoenen met de sociale en menselijke realiteit van de gerechtigden.

4. Gebrek aan middelen en organisatorische ondersteuning

Het gebrek aan middelen, personeel en de juiste opleiding is een groot psychosociaal risico. In een crisiscontext kunnen OCMW’s geconfronteerd worden met onvoldoende menselijke en financiële middelen om aan de vraag te voldoen. Dit kan leiden tot:

• Een verslechtering van de kwaliteit van de dienstverlening, wat kan leiden tot stress en frustratie bij maatschappelijk werkers.
• Emotionele overbelasting voor maatschappelijk werkers, die deze tekortkomingen moeten goedmaken, vaak door overmatig betrokken te raken.
• Gebrek aan erkenning, omdat maatschappelijk werkers niet altijd voldoende steun krijgen van hun oversten wanneer ze constant onder druk staan.

5. Interpersoonlijke conflictbeheersing

Maatschappelijk werkers kunnen ook te maken krijgen met interpersoonlijke conflicten met collega’s, oversten of gerechtigden. De toegenomen druk van de werkloosheidshervorming, het gebrek aan middelen en slecht gedefinieerde prestatiedoelstellingen kunnen leiden tot:

• Spanningen met collega’s door meningsverschillen over taakbeheer of prioriteiten.
• Conflicten met gerechtigden, voornamelijk door de frustraties van de ondersteunde personen, die het oneens kunnen zijn met administratieve beslissingen (verlaging van uitkeringen, niet toekennen van bepaalde rechten).
• Hiërarchische conflicten, vooral wanneer er een kloof is tussen de verwachtingen van lijnmanagers en de realiteit ter plaatse.

6. Sociaal isolement en verlies van zingeving

In een context van langdurige crisis kunnen maatschappelijk werkers een steeds groter professioneel isolement voelen. Het gebrek aan steun van collega’s of het management, gecombineerd met een zware emotionele belasting, kan leiden tot een gevoel van verlies van zingeving in hun werk. Dit gevoel kan zich uiten in:

• Emotionele afstand tegenover gerechtigden en het werk in het algemeen, wat de kwaliteit van de interacties beïnvloedt.
• Demotivatie door de moeilijkheid om institutionele doelstellingen te verenigen met de werkelijke behoeften van de gerechtigden.

7. Verhoogd risico op fysiek en verbaal geweld

In een context van bestaansonzekerheid, algemene ontevredenheid en frustratie over de hervormingen kunnen maatschappelijk werkers van de OCMW’s geconfronteerd worden met situaties van verbaal of zelfs fysiek geweld . De gerechtigden, die zich vaak in een situatie van intense stress en wanhoop bevinden, kunnen vatbaarder zijn voor agressief gedrag. Dit kan maatschappelijk werkers blootstellen aan:

• Verbaal geweld (beledigingen, bedreigingen)
• Fysiek geweld in crisissituaties (bijv. fysiek geweld tijdens geschillen over sociale rechten)

Hoe ga je met zo’n situatie om?  Op basis van onze ervaring in het werken met proactieve OCMW’s die op het gevaar anticiperen, hebben we drie concrete acties geïdentificeerd. Ze stellen in staat om van ondermijning over te stappen op crisismanagement.

1. Een gerichte psychosociale diagnose

Een algemene welzijnsenquête lanceren waarvan de resultaten te laat komen heeft geen nut. Naar onze mening is een specifieke analyse van psychosociale risico’s gericht op de onmiddellijke en toekomstige gevolgen van deze hervorming, een van de wegen die moeten worden verkend. We vinden het belangrijk om de reikwijdte hiervan samen met de werkgever te bepalen.

Het doel is om de specifieke risicofactoren van deze nieuwe hervorming in kaart te brengen. Dit gebeurt dankzij diepte-interviews met de belangrijkste spelen van de OCMW’s, mensen die op de eerste linie staan. Het doel is om samen met hen de belangrijkste risicofactoren achter hun gevoelens van onbehagen te identificeren en vervolgens hun suggesties om deze moeilijkheden te overwinnen te bespreken. Bovendien kan het bieden van een plek voor analyse en een luisterend oor al een verademing zijn.

Vervolgens kijken we naar de welzijnsindicatoren die de basis leggen voor een objectief actieplan, weg van de paniek.

Het feit dat de preventieadviseur psychosociale aspecten, uitgerust met een analyserooster, werknemers in hun feitelijke werkomstandigheden kan observeren, is ook een mogelijkheid die Cohezio in staat stelt om de realiteit op het terrein van de medewerkers te begrijpen om op maat gemaakte en aangepaste acties voor te stellen.

Deze analyse zal uitmonden in een uitgebreid beheerplan.

2. Op scenario’s gebaseerd crisismanagement

De tweede pijler is gericht op het herstellen van het gevoel van controle bij managers en teams. Dit bereiken we door scenarioplanning.

Samen met de managers werken we verschillende mogelijke toekomsten uit: “Wat doen we als de instroom met 10% toeneemt? En als we 20% bereiken?”

Voor elk scenario wordt een responsplan opgesteld op basis van gesprekken met de sleutelfiguren van het OCMW en de middelen om ermee om te gaan. Dit kan moeilijke maar cruciale beslissingen inhouden, zoals het herverdelen van personeel over eerstelijnsdiensten, het tijdelijk beperken van de openingstijden voor het publiek om de tijd te garanderen die nodig is om dossiers te behandelen, of het plannen van verplicht verlof om een burn-out te voorkomen.

Door deze beslissingen te formaliseren in een “crisishandboek” wordt improvisatie vermeden. Anticiperen op bepaalde situaties is rustgevend voor de teams, die weten dat er oplossingen bestaan.

3. Collectieve intelligentie en uitwisseling van ervaringen

De derde pijler is gewijd aan emotionele ondersteuning. Maatschappelijk werkers voelen zich vaak geïsoleerd. Het organiseren van intervisies, idealiter inter-OCMW, is een krachtige hefboom. Cohezio stelt daarom voor om inter-OCMW intervisies te organiseren voor maatschappelijk werkers enerzijds, maar anderzijds ook voor lijnmanagers, zodat iedereen kan profiteren van zijn eigen spreekruimte.

Stel je een ruimte voor waar maatschappelijk werkers en managers van verschillende instellingen samen kunnen komen. Ze kunnen hun frustraties kwijt en bovenal best practices uitwisselen. Voorbeeld: “Hoe gaat gemeente X om met agressie aan het loket?”

Weten dat je niet alleen bent en dat collega’s elders met dezelfde uitdagingen te maken hebben, is erg geruststellend en verbindend. Het doorbreekt het isolement. Het is ook essentieel voor managers, die een ruimte voor reflectie nodig hebben om hun eigen twijfels en strategieën te valideren.

De hervorming is een politieke realiteit. De gevolgen voor de OCMW’s zijn onvermijdelijk. Maar het effect op de gezondheid van het personeel moet niet gebeiteld staan in steen.

Nu is het moment van de waarheid voor preventieadviseurs, de hiërarchische lijn en HR-directeurs. Wachten tot het absenteïsme stijgt is geen optie. Door nu te investeren in gerichte diagnostiek, scenario’s voor te bereiden die de organisatorische grenzen stellen en gebruik te maken van interdisciplinaire expertise via intervisie, bouwen we een beschermende dam.

We kunnen de vloedgolf niet stoppen. Maar we kunnen onze teams voorzien van de juiste uitrusting, de juiste opleiding en de teamgeest die ze nodig hebben om niet te zinken.

De signalen zijn duidelijk: de tijd van afwachten is voorbij. Als werkgever, HR-directeur of preventieadviseur heb jij de verantwoordelijkheid om te voorkomen dat je teams opbranden onder deze psychosociale druk. Wacht niet tot het eerste ziekteverlof om actie te ondernemen.

Bij Cohezio staan onze experts voor je klaar. Zorg ervoor dat je administratie klaar is om deze nieuwe golf op te vangen in een gezondere, veerkrachtigere werkomgeving.

Een psychosociale risicoanalyse op maat van jouw OCMW?

Artikel in samenwerking met Virginie Di Giamberardino (Psychosocial & Technical Risk Manager Brussel & Preventieadviseur Psychosociale Aspecten)

Băo academy biedt opleidingen aan die de eerstelijns maatschappelijk werkers ondersteunen. Bijvoorbeeld de opleiding Omgaan met sociaal leed waar men leert de professionele houding aan te passen om gerechtigden te begeleiden maar het eigen emotionele evenwicht te behouden. De opleiding Omgaan met conflicten en agressie biedt zeer concrete tools om spanningen te neutraliseren en kalm te kunnen reageren.